اسید استیک

توضیحات

اسید استیک یکی از پرکاربردترین مواد شیمیایی در صنایع مختلف جهان است که علاوه بر حضور پر رنگ در حوزه صنعتی، در زندگی روزمره انسان ها نیز نقشی اساسی دارد.

مقدمه

این ماده با فرمول شیمیایی CH₃COOH و نام های دیگری همچون جوهر سرکه (Vinegar Acid) یا اتانوئیک اسید شناخته می شود.

اسید استیک با بوی تند و خاص خود از قدیمی ترین ترکیبات آلی شناخته می شود و از دوران باستان تاکنون در فرآیندهای گوناگون از تهیه سرکه گرفته تا تولید پلیمرها و داروها کاربرد داشته است.

در این مقاله به صورت تخصصی و جامع به معرفی اسید استیک، ویژگی ها، روش های تولید، کاربردهای صنعتی و خانگی، نکات ایمنی، بازار جهانی و راهنمای خرید و فروش آن در ایران می پردازیم.

معرفی و خواص فیزیکی و شیمیایی اسید استیک

نام شیمیایی: Acetic Acid
نام متداول: جوهر سرکه
فرمول مولکولی: CH₃COOH
جرم مولی: 60.05 g/mol
حالت فیزیکی: مایع بی رنگ
بو: تند و نافذ
نقطه ذوب: 16.6°C (در دمای پایینتر به صورت بلورهای بی رنگ)
نقطه جوش: 118.1°C
حلالیت: به خوبی در آب و اکثر حلال های آلی حل می شود.
pKa: حدود 4.76 → نشان دهنده خاصیت اسیدی ضعیف نسبت به اسیدهای معدنی مانند HCl

ویژگی مهم اسید استیک خاصیت خورندگی و قابلیت تشکیل پیوند هیدروژنی قوی است که آن را به یک ماده مؤثر در فرآیندهای شیمیایی تبدیل می کند.

تاریخچه کشف و استفاده از اسید استیک

قدیمی ترین شواهد استفاده از اسید استیک به حدود ۵۰۰۰ سال پیش باز می گردد.

زمانی که انسان ها به طور طبیعی از تخمیر اتانول برای تولید سرکه استفاده می کردند.

در قرون وسطی، کیمیاگران اروپایی جوهر سرکه را به عنوان ماده ای ارزشمند برای دارو و نگهدارنده مواد غذایی می شناختند.

و در قرن نوزدهم، با پیشرفت علم شیمی آلی، ساختار مولکولی و روش های سنتزی اسید استیک مشخص شد.

امروزه تولید صنعتی این ماده با روش های نوین و در مقیاس عظیم انجام می شود.

روش های تولید اسید استیک

1. تولید طبیعی (تخمیری)

از طریق اکسیداسیون اتانول توسط باکتری های Acetobacter
کاربرد اصلی در تولید سرکه خوراکی
درصد خلوص پایین تر نسبت به روش های صنعتی

2. تولید صنعتی

روش مونسانتو (Monsanto Process):
بر پایه کربنیلاسیون متانول در حضور کاتالیزور رودیم
روش کاتالیزوری ایرساپ (Cativa Process):
روش بهبود یافته با استفاده از ایریدیوم به عنوان کاتالیزور
اکسیداسیون مستقیم بوتان یا استالدهید
این روش‌ها قادرند اسید استیک با خلوص بیش از ۹۹٪ تولید کنند.

کاربرد اسید استیک

1. تولید مواد شیمیایی

مونومر وینیل استات (VAM): ماده اولیه در تولید پلیمرها و رزین ها
انیدرید استیک: استفاده در داروسازی و سنتز مواد شیمیایی دیگر
استرهای استیک: به عنوان حلال و مواد معطر

2. صنایع غذایی

تولید سرکه خوراکی
نگهدارنده مواد غذایی (E260)
تنظیم‌ کننده pH در محصولات غذایی

3. صنایع دارویی

استفاده در تولید آسپیرین و سایر داروها
به عنوان ضد عفونی کننده در غلظت های پایین

4. صنایع نساجی و رنگرزی

تثبیت رنگ روی الیاف
بهبود فرآیند شستشو و سفیدگری

5. کاربردهای خانگی

پاک‌ کننده طبیعی
ضد عفونی کننده سطوح
بر طرف کننده بوی نا مطبوع

5- مزایا و محدودیت های استفاده از اسید استیک

مزایا

قیمت مناسب و دسترسی آسان
چند منظوره بودن (کاربرد در صنایع مختلف)
زیست تخریب پذیری بالا

محدودیت ها

خاصیت خورندگی قوی در غلظت بالا
ایجاد بخارات تحریک کننده چشم و دستگاه تنفسی
نیاز به رعایت اصول ایمنی در ذخیره سازی

6- نکات ایمنی و حمل و نقل اسید استیک

همیشه از دستکش، ماسک و عینک ایمنی هنگام کار با این ماده استفاده کنید.
از تماس مستقیم با پوست و چشم جلوگیری شود.
نگهداری در ظروف مقاوم در برابر خوردگی (مانند فولاد ضدزنگ یا پلی اتیلن)
ذخیره سازی در محیط خنک، خشک و دارای تهویه مناسب
کد سازمان ملل (UN Number): 2789

7- بازار جهانی و وضعیت تولید اسید استیک

ظرفیت تولید جهانی اسید استیک بیش از ۱۵ میلیون تن در سال است.
چین بزرگ ترین تولید کننده و مصرف‌ کننده این ماده است.
کشورهای آمریکا، اروپا، هند و ایران نیز سهم قابل توجهی در بازار دارند.
مهم ترین محرک رشد بازار: تقاضا برای پلیمرها، صنایع بسته بندی و داروسازی

8- اسید استیک در ایران

در ایران، اسید استیک توسط شرکت های پتروشیمی تولید و عرضه می شود. پتروشیمی فن آوران و برخی دیگر از واحدهای شیمیایی، از تأمین کنندگان اصلی این ماده هستند.

کاربرد در بازار داخلی

صنایع غذایی (سرکه صنعتی)
تولید پلی استرها و رزین ها
صنایع دارویی و شوینده ها

 واردات و صادرات

ایران علاوه بر تأمین نیاز داخلی، بخشی از تولید اسید استیک را به کشورهای همسایه صادر می کند.

این محصول از طریق بورس انرژی به فروش می رسد و می توان آن را برای بازار داخلی و صادراتی تامین کرد.

در بورس اعلام می گردد که حداقل خرید برای صادرات اسید استیک به میزان 25 تن خواهد بود که به شکل بشکه 220 لیتری، مخزن 1000 لیتری و تانکر 25 تنی ارسال می گردد.

9- راهنمای خرید اسید استیک

برای خرید اسید استیک صنعتی یا خوراکی باید به موارد زیر توجه کرد:

درصد خلوص: (معمولاً ۹۹٪ برای صنعتی، ۴-۱۵٪ برای خوراکی)
نوع بسته بندی: گالن های ۲۰ لیتری، بشکه های ۲۲۰ لیتری یا مخازن بزرگ
گواهی های استاندارد و بهداشتی
قیمت روز بازار که بر اساس نرخ جهانی و شرایط عرضه و تقاضا متغیر است.

10- قیمت اسید اسیک

قیمت اسید استیک صنعتی در ایران را پتروشیمی اعلام می کند که به آن نرخ پایه می گویند.

بعد از اینکه در بورس انرژی رقابت صورت گرفت و قیمت نهایی مشخص گردید باید هزنیه های دیگر را نیز به آن اضافه کرد.

این هزینه ها شامل ارزش افزوده به میزان 10 درصد، نرخ رقابت و هزینه های بورسی می شود.

حال که این موارد مشخص شد می توان قیمت هر کیلوگرم جوهر سرکه را در بازار و درب کارخانه مشخص کرد.

در حالی که در بازار آزاد که بیشتر به شکل گالن 20 لیتری به فروش می رسد هزنیه های دیگر را شامل می شود.

فروش اسید استیک در بازار آزاد شامل هزنیه های گالن، حمل و نقل از پتروشیمی تا مکان تخلیه مثلا تهران و همچنین سود شرکت فروشنده خواهد بود.

 

11- جمع بندی

اسید استیک یکی از مهم ترین مواد شیمیایی آلی با کاربرد گسترده در صنایع مختلف است.

از تولید پلیمرها و داروها گرفته تا استفاده در صنایع غذایی و خانگی، این ماده نقشی غیرقابل انکار دارد.

ویژگی های خاص فیزیکی و شیمیایی، روش های متنوع تولید و دسترسی گسترده به آن، باعث شده است اسید استیک همواره در فهرست مواد شیمیایی استراتژیک قرار گیرد.

در ایران نیز با توجه به ظرفیت بالای تولید پتروشیمی ها، امکان خرید این ماده با قیمت مناسب و کیفیت بالا وجود دارد.

رعایت نکات ایمنی در نگهداری و مصرف، انتخاب تأمین‌ کننده معتبر و آگاهی از کاربردهای متنوع، می تواند به مصرف‌کنندگان صنعتی و تجاری کمک کند تا بیشترین بهره‌وری را از این ماده ارزشمند به دست آورند.