اسید سولفوریک

توضیحات

اسید سولفوریک (H₂SO₄) یکی از مهم ترین و پرکاربردترین اسیدهای معدنی در جهان است که به‌عنوان «سلطان مواد شیمیایی» شناخته می شود.

اهمیت این ماده تا حدی است که میزان مصرف آن در هر کشور، به‌عنوان شاخصی برای سنجش سطح توسعه صنعتی به کار می رود.

این اسید قوی، بی رنگ تا کمی زردرنگ است و خاصیت خورندگی بالایی دارد.

معرفی اسید سولفوریک چیست

اسید سولفوریک ترکیبی معدنی با فرمول شیمیایی H₂SO₄ است.

این اسید بسیار قوی، در آب به‌خوبی حل می شود و محلولی گرمازا ایجاد می کند.

نقطه جوش آن حدود 337 درجه سانتیگراد و چگالی آن حدود 1.84 گرم بر سانتیمتر مکعب است.

به دلیل واکنش پذیری بالا، به عنوان ماده اولیه یا کاتالیست در بسیاری از صنایع استفاده می شود.

نام دیگر این ماده غلیظ مایع، جوهر گوگرد است.

تاریخچه اسید سولفوریک

اولین بار جابر بن حیان، دانشمند ایرانی-اسلامی قرن هشتم، ترکیباتی مشابه جوهر گوگرد را از طریق تقطیر مواد معدنی شناسایی کرد.

در قرن هجدهم، جان روبوک انگلیسی روش «محفظه سربی» را برای تولید صنعتی اسید سولفوریک معرفی کرد.

پس از آن، در قرن نوزدهم، فرایند «تماسی» توسعه یافت که همچنان مهمترین روش تولید این اسید در مقیاس صنعتی است.

خواص فیزیکی و شیمیایی جوهر گوگرد

فرمول شیمیایی: H₂SO₄
جرم مولکولی: 98.08 g/mol
حالت فیزیکی: مایع روغنی، بی رنگ تا زرد کم رنگ
چگالی: 1.84 g/cm³
نقطه جوش: 337°C
ویژگی ها: جاذب رطوبت (هیدروسکوپیک)، خورنده، اسیدی بسیار قوی

روش های تولید اسید سولفوریک

الف) فرایند محفظه سربی

این روش قدیمی در گذشته متداول بود. در این فرایند، دی‌اکسید گوگرد (SO₂) در محفظه های بزرگ سربی با اکسید نیتروژن واکنش می دهد و نهایتاً اسید سولفوریک رقیق تولید می شد.

ب) فرآیند تماسی

این روش مدرن و پرکاربردترین روش تولید امروزی است. مراحل آن شامل:

1. سوزاندن گوگرد یا سنگ معدن سولفید برای تولید SO₂.
2. تبدیل SO₂ به SO₃ با استفاده از کاتالیست وانادیوم پنتوکسید (V₂O₅).
3. جذب SO₃ در اسید سولفوریک غلیظ و تشکیل اولئوم.
4. رقیق سازی اولئوم برای تولید H₂SO₄ با غلظت‌های مختلف.

ج) روش های جانبی

در برخی صنایع مانند ذوب مس یا روی، اسید سولفوریک به‌عنوان محصول جانبی از گازهای خروجی کوره ها تولید می شود.

کاربردهای اسید سولفوریک

1. صنایع شیمیایی

به عنوان ماده اولیه در تولید اسید فسفریک، اسید هیدروکلریک و سایر ترکیبات معدنی و آلی.

2. تولید کودهای شیمیایی

بیش از 60 درصد مصرف جهانی اسید سولفوریک مربوط به تولید کودهایی مانند سوپر فسفات و آمونیوم فسفات است.

3. صنایع فلزی

در فرآیندهای استخراج فلزات غیرآهنی (مس، روی، نیکل) و اسیدشویی فولاد کاربرد دارد.

4. صنایع نفت و گاز

به عنوان کاتالیست در پالایش نفت و تولید بنزین بدون سرب.

5. سایر کاربردها

تولید مواد شوینده
صنایع داروسازی
باتری های سرب-اسید خودرو

بازار داخلی اسید سولفوریک در ایران

ایران به عنوان یکی از تولید کنندگان بزرگ گوگرد در منطقه، ظرفیت بالایی برای تولید اسید سولفوریک دارد.

شرکت های بزرگ پتروشیمی و معدنی از جمله مس سرچشمه و پتروشیمی ارومیه و رازی، تولید کننده اصلی این محصول هستند.

مصرف داخلی عمدتاً در تولید کودهای شیمیایی، صنایع فلزی و معدنی متمرکز است.

صادرات و بازار جهانی اسید سولفوریک

ایران به دلیل منابع گسترده گوگرد، پتانسیل بالایی برای صادرات دارد.

بازارهای هدف شامل کشورهای همسایه (ترکیه، عراق، پاکستان) و برخی کشورهای آسیایی هستند.

با این حال، محدودیت‌های حمل و نقل و تحریم های بین‌المللی گاهی مانع توسعه صادرات می شوند.

نکات خرید اسید سولفوریک

قبل از خرید اسید سولفوریک صنعتی باید بدانید که این محصول توسط کدام شرکت توزیع می گردد و حتما به نکات زیر توجه کنید:

غلظت و خلوص: رایج ترین غلظت‌ها 98٪ و 96٪ است.
بسته‌بندی: بشکه های پلی‌اتیلن یا تانکرهای مخصوص ضد خوردگی.
کنترل کیفیت: بررسی گواهی آنالیز (COA) الزامی است.

این محصول در حال حاضر در گالن های 20 لیتری در بازار تهران و تبریز توزیع می گردد و همیشه قابل خرید است.

شرایط فروش اسید سولفوریک

فروش اسید سولفوریک غلیظ معمولاً به صورت قراردادهای عمده با صنایع بزرگ انجام می شود.

برخی شرکت ها امکان فروش جزئی نیز دارند.

شرایط پرداخت، حمل و نقل و بیمه از جمله بندهای مهم قرارداد هستند.

عوامل مؤثر بر قیمت اسید سولفوریک

قیمت اسید سولفوریک صنعتی در ایران با توجه به شرکت های تولید کننده متعدد، مناسب است ولی باید بدانید که عوامل زیر بر روی نرخ تاثیر می گذارند.

قیمت جهانی گوگرد به عنوان ماده اولیه
میزان عرضه و تقاضا در بازار داخلی
هزینه های انرژی و حمل و نقل
شرایط سیاسی و تجاری (تحریم ها، تعرفه ها)
نوسانات ارز

نکات ایمنی در کار با اسید سولفوریک

تماس با پوست و چشم

این اسید به شدت خورنده است. تماس مستقیم می تواند سوختگی های شدید ایجاد کند. استفاده از دستکش، عینک ایمنی و لباس محافظ الزامی است.

خطرات استنشاق

بخار یا ذرات اسید می تواند باعث تحریک مجاری تنفسی و آسیب ریه شود. کار در محیط های تهویه دار توصیه می شود.

اقدامات اضطراری

در صورت تماس با پوست: شستشو با آب فراوان حداقل 15 دقیقه.
در صورت تماس با چشم: شستشو فوری و مراجعه به پزشک.
در صورت استنشاق: انتقال به هوای تازه و دریافت کمک پزشکی.

نگهداری و انبارداری ایمن

نگهداری در ظروف مقاوم به خوردگی.
دور از مواد قابل اشتعال و قلیاها.
انبار خنک، خشک و دارای تهویه مناسب.

جمع بندی

اسید سولفوریک به عنوان یکی از مهم ترین مواد شیمیایی جهان، نقش حیاتی در بسیاری از صنایع دارد.

تاریخچه طولانی، روش های تولید متنوع، کاربردهای گسترده و جایگاه مهم در بازار جهانی، اهمیت این محصول را دو چندان می کند.

در ایران نیز تولید و مصرف اسید سولفوریک در صنایع مختلف از جمله کشاورزی، فلزات و پتروشیمی جایگاه ویژه ای دارد.

توجه به نکات ایمنی در استفاده، نگهداری و حمل و نقل آن از الزامات اساسی می باشد.